Σάββατο, 8 Μαρτίου 2014

Νεοελληνική λογοτεχνία β λυκείου. Η τιμή και το χρήμα. Κ Θεοτόκης

Η ΤΙΜΗ ΚΑΙ ΤΟ  ΧΡΗΜΑ          ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΘΕΟΤΟΚΗΣ


Περίληψη
Η υπόθεση εκτυλίσσεται σε ένα παραλιακό προάστιο της Κέρκυρας. Ένα παλικάρι από αρχοντική οικογένεια που τώρα όμως έχει ξεπέσει και βρίσκεται σε δύσκολη οικονομική θέση , ο Αντρέας ερωτεύεται τη Ρήνη και τη ζητά σε γάμο. Όμως ο γάμος δε γίνεται γιατί ο Αντρέας διαφωνεί με τη μητέρα της κοπέλας την κυρά Επιστήμη για το θέμα της προίκας της Ρήνης.  O Αντρέας πιέζει τη Ρήνη να τον ακολουθήσει και να ζήσει στο σπίτι του χωρίς να είναι παντρεμένοι. Η κυρά Επιστήμη τον συναντά  στην ψαραγορά και μετά από έναν καβγά που είχαν τον μαχαιρώνει στο μπράτσο. Λίγο πριν από τη σύλληψή της από τους αστυνομικούς, δίνει στον Αντρέα την προίκα που της είχε ζητήσει. Αυτός τρέχει χαρούμενος να το αναγγείλει στην Ειρήνη, η οποία είναι έγκυος, αλλά αυτή δε δέχεται να τον παντρευτεί πια και αποφασίζει να φύγει και να ζήσει άλλού με το παιδί της, αφού ο αγαπημένος της εξαγοράστηκε με χρήματα.


Ενότητες
1η «Το περιστατικό με τους λαθρέμπορους»
2η «Στην ταβέρνα του Τραγούδη»
3η «Η συζήτηση για την προίκα»
4η « Η κυρά Επιστήμη δίνει την προίκα αλλά η Ρήνη δεν τον θέλει πια»

Στόχος του συγγραφέα είναι να καταγγείλει την πολιτική διαφθορά και εξαχρείωση, την κοινωνική αδικία και τη συναλλαγή και να καλέσει σε αφύπνιση και αγώνα για κοινωνικές αλλαγές. Ιδιαίτερα τονίζεται η ανισότητα και η αδικία σε βάρος της γυναίκας και η ανάγκη αναβάθμισης του ρόλου της  στα κοινωνικά δρώμενα.

Γλώσσα: δημοτική με πολλούς τύπους του κερκυραϊκού ιδιώματος που προσδίδουν φυσικότητα και αμεσότητα.
Ύφος :απλό, λιτό με λίγα λυρικά στοιχεία.
Αφήγηση- τρόποι: έχουμε μεικτό αφηγηματικό τρόπο αφήγηση και διάλογο. Ο συγγραφέας αφηγείται σε γ πρόσωπο  χωρίς να μετέχει στα γεγονότα ενώ έχουμε την παρεμβολή των προσώπων που διαλέγονται. Ο αφηγητής είναι αμέτοχος και παρουσιάζει τα πράγματα αντικειμενικά. Είναι αποστασιοποιημένος από τα δρώμενα, δε βλέπει μέσα από κανέναν ήρωα δεν παρεμβαίνει και δε σχολιάζει τα  γεγονότα και τις πράξεις των ανθρώπων. Έτσι δεν επηρεάζεται ο αναγνώστης. Οι χαρακτήρες διαγράφονται μέσα από τις σκέψεις, το λόγο και τη συμπεριφορά τους.
Απαντήσεις  στις ερωτήσεις του βιβλίου
1)Το διήγημα εκτυλίσσεται στην Κέρκυρα στις αρχές του 20ου αιώνα. Ο συγγραφέας θίγει την πολιτική κατάσταση της εποχής που χαρακτηρίζεται από αστάθεια, διαφθορά και αβεβαιότητα. Στην πολιτική ζωή κυριαρχεί το ρουσφέτι και η εξάρτηση από τις ξένες δυνάμεις. Η φορολογία είναι βαριά γιατί ετοιμάζονται για πόλεμο. Η ανέχεια  οδηγεί του ανθρώπους  στην παρανομία και το λαθρεμπόριο.
2)Η τιμή και το χρήμα είναι οι δυο άξονες γύρω από τους οποίους περιστρέφεται όλο το διήγημα. Οι δυο αυτές, αξίες, η μια ηθική, η άλλη υλική κατευθύνουν όλες τις ενέργειες των ηρώων. Ανάμεσα σ αυτούς πρωταγωνιστικό ρόλο παίζουν η σιόρα Επιστήμη και ο Αντρέας. Η πρώτη είναι αυτή που δα μπορούσε να αποκαταστήσει την τιμή της κόρης της Ρήνης με το χρήμα που θα έδινε προίκα στον Αντρέα,, αφήνοντας όμως έτσι εντελώς άπορα τα άλλα παιδιά της. Ο Αντρέας πάλι ζητάει τα χρήματα της προίκας απ’ τη σιόρα Επιστήμη για να αποκαταστήσει την τιμή του πατρικού σπιτιού του. Η έλλειψη τον χρήματος και στους δύο, προκαλεί την αλλαγή των συναισθημάτων τους και επηρεάζει τις πράξεις τους (άσχημη συμπεριφορά του Αντρέα προς τη σιόρα Επιστήμη που έχει σαν αποτέλεσμα να εξοργιστεί αυτή και να τον τραυματίσει. Όλα όμως τα ξεχνάει ο Αντρέας αμέσως, γιατί η σιόρα Επιστήμη του δίνει το κλειδί για τα χρήματα, που είναι γι’ αυτόν-όπως νομίζει- το κλειδί για την ευτυχία). Τελικά όταν το χρήμα βρίσκεται, χάνεται η ευτυχία, για ν’ αποδειχθεί έτσι πως αυτή δε στηριζόταν σε υλικές αξίες, αλλά σε ηθικές.
3) α) Γιατί όλοι οι ήρωες είναι θύματα των κοινωνικών συνθηκών της εποχής. Κανένας δε φταίει για την κατάληξη, αφού όλων η συμπεριφορά ρυθμίζεται από παράγοντες ανεξάρτητους απ’ τη θέλησή τους.
β) Ορισμένα πρόσωπα του διηγήματος (π.χ Αντρέας) τηρούν μια στάση που δεν αντιπροσωπεύει τα πραγματικά τους αισθήματα. Αυτό συμβαίνει γιατί τα αισθήματα αυτά επηρεάζονται απ’ τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες της εποχής. Όπως επισημαίνει και ο  Τερζάκης, με τέτοιες κοινωνικές συνθήκες «σωτηρία δεν υπάρχει. Οι άνθρωποι προστυχεύουν, τα ευγενικά συναισθήματα σβήνουν, τα πάντα γίνονται αντικείμενα συναλλαγής». Αυτό συμβαίνει και στο διήγημα. Το χρήμα παραμένει ο ουσιαστικός ρυθμιστής της ζωής των ηρώων, σκοτώνει τα όμορφα συναισθήματα και μεταβάλλει όλες τις ηθικές αξίες σε αντικείμενα αγοραπωλησίας.
4)Η Ρήνη είναι ο πιο σταθερός χαρακτήρας ως προς τα συναισθήματα της, τα οποία είναι αγνά και ειλικρινή. Η αγάπη της είναι απόλυτη, γι’ αυτό πληγώνεται όταν βλέπει ότι τόσο αυτή όσο και η τιμή της και η ζωή της ολόκληρη γίνονται αντικείμενο μιας συναλλαγής ανάμεσα στη μητέρα της και τον αγαπημένο της. Πληγώνεται και από τους δύο και αισθάνεται προδομένη, ιδίως από τον Αντρέα τον οποίο στο τέλος θεωρεί ανάξιό της. Απογοητεύεται τόσο από τη συμπεριφορά του, που προτιμά να φύγει σε ξένο τόπο  και να μεγαλώσει μόνη το παιδί της, παρά να ζήσει με κάποιον που θεωρεί ότι την ξεπούλησε.
5) α) Η πρώτη αντίδραση της σιόρας Επιστήμης είναι να τα βάλει με τον Αντρέα γι’ αυτό που έγινε, χωρίς ν’ αφήσει όμως αμέτοχη στην ευθύνη και την κόρη της. Απ’ τους δυο νέους ο μεν Αντρέας θίγεται στο φιλότιμο και δηλώνει πως θα παντρευτεί τη Ρήνη, χωρίς να προβάλλει αρχικά κανέναν όρο, η Ρήνη όμως περιορίζεται στο να βάλει τα κλάματα. Η σιόρα Επιστήμη καθησυχάζεται κάπως μετά απ’ τη δήλωση του Αντρέα. Όχι όμως για πολύ. Αμέσως μετά έρχεται η απαίτηση του για την προίκα. Η προσωρινή ηρεμία της μετατρέπεται σε περήφανη οργή, που στοχεύει τόσο τον Αντρέα όσο και την κόρη της, που παίρνει το μέρος τον και παραπονιέται για την άρνηση της σιόρας Επιστήμης. Ο Αντρέας δεν υποχωρεί στην απαίτησή του και δεν παντρεύεται τη Ρήνη αν δεν πάρει προίκα. Φτάνει στο σημείο να αναθεματίσει την οικογένειά του και να καταραστεί τον ίδιο πράγμα που κάνει τη Ρήνη να φοβηθεί. Απελπισμένοι και οι τρεις απ’ την χωρίς διέξοδο κατάσταση κλαίνε σιωπηλά. Το κλάμα διακόπτεται απ’ τη φωνή της Ρήνης που θυμώνει με τη μάνα της γιατί δεν της δίνει -όπως λέει- την προίκα που η ίδια έφτιαξε και της αξίζει. Η κοφτή απάντηση της μάνας της κάνει την κοπέλα να μη δευτερολογήσει. Παρηγοριέται όμως απ’ την υπόσχεση που της δίνει ο Αντρέας πως θα την παντρευτεί.
β) Ο διάλογος προσθέτει αμεσότητα σ αυτό το σημείο της αφήγησης. Μέσα σ’ αυτόν διακρίνονται οι ψυχικές διακυμάνσεις των ηρώων και τα συναισθήματά τους. Φαίνεται ακόμα καθαρά ο τρόπος με τον οποίο το χρήμα καθορίζει τις αντιδράσεις και τη συμπεριφορά τους.
6) Ολόκληρο το διήγημα του Θεοτόκη διαπνέεται απ’ τις ιδέες αυτές του νατουραλισμού. Οι κοινωνικές δυνάμεις, (χρήμα, προίκα, σωτηρία του αρχοντικού ονόματος του Αντρέα), Οι ανεξάρτητες απ’ τη θέληση των ηρώων, επηρεάζουν τη ζωή τους αλλοιώνουν τα αισθήματά τους και ρυθμίζουν την ηθική συμπεριφορά τους. Οι ήρωες του Θεοτόκη στο «Τιμή και χρήμα» είναι έρμαια των κοινωνικοοικονομικών συνθηκών της εποχής, συνθηκών που δε μπορούν να τις αλλάξουν απ’ τη μια στιγμή στην άλλη, κι έτσι είναι αναγκασμένοι να υπομένουν τις επιπτώσεις απ’ τις επιδράσεις τους.
Χαρακτηρισμοί προσώπων
Αντρέας :είναι ένας νέος επηρεασμένος από τις αντιλήψεις και τις προκαταλήψεις της αριστοκρατικής του καταγωγής. Η συμπεριφορά του και τα συναισθήματα του δεν είναι σταθερά και ο ίδιος αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στην αγάπη του για τη Ρήνη και την επιθυμία του να αποκατασταθεί οικονομικά και κοινωνικά. Από τον διάλογό του με τη σιόρα Επιστήμη φαίνεται η ιδιοτέλεια του χαρακτήρα του, η οποία τον κάνει να μετατρέπει την τιμή  της Ρήνης και την αγάπη τους σε εμπόρευμα.
Ρήνη: Χαρακτήρας εντελώς διαφορετικός απ’ τον Αντρέα, πιστεύει πως η αξία της ζωής βρίσκεται στην αγάπη, την ειλικρίνεια, την αξιοπρέπεια, κι ακόμη πως η ευτυχία δεν αγοράζεται με τα χρήματα. Αγαπάει ειλικρινά τον Αντρέα και το αποδείχνει με τη συμπεριφορά της. Περιφρονεί τα σχόλια της κοινωνίας και την κατακραυγή της για να κάνει αυτό που αισθάνεται. Ακολουθεί τον Αντρέα στο σπίτι του και αποφασίζει να φέρει στον κόσμο το παιδί τους έστω και αστεφάνωτη. Απογοητεύεται οικτρά όταν βλέπει ότι ο Αντρέας δεν υπολογίζει τίποτα άλλο εκτός απ’ το χρήμα, που το θεωρεί φορέα ευτυχίας. Και πάλι όμως δε λυγίζει. Δίνει μόνη της κουράγιο στον εαυτό της και στέκεται ως το τέλος συνεπής στις ιδέες της. Αρνείται να παντρευτεί: έναν άνθρωπο που πια δεν αγαπάει, μόνο και μόνο για να «κλείσει τα στόματα του κόσμου», μόνο και μόνο για να φέρει στον κόσμο νόμιμα το παιδί του. Αφήνει πίσω της όλα  αυτά που την πλήγωσαν για να ξαναρχίσει τη ζωή της σε κάποιον άλλο τόπο, με μοναδική πολύτιμη συντροφιά τη δουλειά της, και τη νέα ζωή που μεγαλώνει στα σπλάχνα της.
Κυρα Επιστήμη: Η μητέρα της Ρήνης είναι -όπως φαίνεται- μια άξια γυναίκα που έχει αντικαταστήσει τον άντρα της στο σπίτι. Δουλεύει ακούραστα για να συντηρήσει την οικογένειά της και να φτιάξει την προίκα για τα τρία κορίτσια της. Αρνείται να δώσει στον Αντρέα την προίκα που ζητάει γιατί δε θέλει ν’ αδικήσει τις άλλες της κόρες και γιατί έχει διαφορετική απ’ αυτόν αντίληψη για την αγάπη και την ευτυχία. Όταν τραυματίζει τον Αντρέα πιστεύει πως όλα πια χάθηκαν και ενδίδει στις απαιτήσεις του, με μοναδικό όρο να την υπερασπίσει στο δικαστήριο. Βλέπει πως η κόρη της μένει στην ουσία ανυπεράσπιστη αφού η ίδια οδηγείται στη φυλακή- και δίνει τα χρήματα ο’ αυτόν που πριν από λίγο της φέρθηκε τόσο σκληρά, για να την κάνει -όπως υποστηρίζει αυτός- ευτυχισμένη. Είναι όμως αργά. Η επίμονη άρνησή της και η επίμονη απαίτηση του Αντρέα για τα χρήματα έχουν κάνει τη Ρήνη να δει τα πράγματα ρεαλιστικά.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου